Schiermonnikoog het laatst bevrijd: ‘Aan de overkant wapperden de vlaggen al’

Schiermonnikoog het laatst bevrijd: ‘Aan de overkant wapperden de vlaggen al’

 

75 jaar vrijheid | Terwijl het ‘vasteland’ al in een bevrijdingsroes verkeerde, moesten de Waddeneilanden nog weken wachten op het eind van de Tweede Wereldoorlog. De Duitsers weigerden te vertrekken en de geallieerden lieten de eilanden links liggen. Uiteindelijk werd Schiermonnikoog als laatste in Nederland bevrijd, vandaag precies 75 jaar geleden.

Het moet voor zijn ouders een hard gelag zijn geweest. Verdreven van huis en haard op Schiermonnikoog door wrede SS’ers die hun boerderij geconfisqueerd hebben, en tegelijk weten dat de rest van Nederland al bevrijd is.

,,Mijn vader vertelde dat hij aan de overkant op het vasteland het rood-wit-blauw van Nederlandse vlaggen zag wapperen’’, vertelt Theun Talsma (83). ,,De burgemeester en Duitse eilandcommandant waarschuwden ons dat we niet moesten provoceren zolang de Duitsers nog op het eiland zaten.’’

De Schiermonnikoger woont 75 jaar later nog steeds op De Kooiplaats, de boerderij van zijn ouders. In de keuken vertelt Talsma over de Tweede Wereldoorlog. In diezelfde keuken schuilden op een dag ook vier Britse piloten, nadat hun bommenwerper door Duitsers uit de lucht was geschoten.

,,Het vliegtuig donderde bijna op onze boerderij, kwam 100 meter verder in het weiland neer en gleed door sloten, greppels en prikkeldraad. Het was een wonder dat het niet op de boerderij kwam of ontplofte. Dan had niemand niet overleefd.’’

Vandaag viert Schiermonnikoog als laatste gemeente van Nederland 75 jaar bevrijding. Op de Waddeneilanden heeft de blessuretijd van de oorlog lang geduurd. Pas weken na de Duitse capitulatie worden Texel (20 mei), Terschelling (29 mei), Vlieland (31 mei), Ameland (3 juni) en Schiermonnikoog (11 juni) bevrijd.

Het is een rare periode, waarin niet echt sprake is van een oorlog, maar ook niet van een bevrijding. Op Terschelling wordt het een Waffenruhe genoemd, een wapenstilstand.

Voor de Duitsers zijn de Waddeneilanden strategisch belangrijk. Ze vormen een schakel in de Atlantikwall, de Duitse verdedigingslinie langs de Europese kust van Spanje tot aan Noorwegen. Daarom zijn op de eilanden veel Duitsers gelegerd.

Schiermonnikoog is het meest oostelijke verdedigingspunt richting de Eems, een belangrijke Duitse waterweg. Naast de achthonderd bewoners bivakkeren er zo’n zevenhonderd Duitsers. Ze bouwen een dorp (Schleidorp) van bunkers, radarinstallaties en luchtafweergeschut, en zelfs een kleine spoorlijn voor de bevoorrading.

Oude bekenden
De oorlog verloopt op de Waddeneilanden redelijk rustig. De relatie tussen de eilanders en de Duitsers is vreedzaam. De meeste militairen zijn geen frontsoldaten. Bovendien komen velen uit het Duitse waddengebied. Ze zijn oude bekenden uit de visserij. Talsma: ,,Wij hebben de oorlog anders beleefd dan de rest van Nederland, waar veel ergere dingen zijn gebeurd.’’

In de beeldvorming worden de mensen op de Waddeneilanden soms beschuldigd van ‘heulen’ met de vijand. Maar het is geen ‘collaboreren’ maar ‘overleven’ zeggen de bewoners. De oorlog heeft de net opkomende toeristenindustrie platgelegd. De eilanden zijn volledig afgesloten van de buitenwereld. Niemand kan er ongezien of zonder toestemming van de Duitsers op of af.

Het isolement leidde er niet alleen toe dat men volstrekt op elkaar was aangewezen, het bood ook geen ruimte tot verzetsda­den

Historicus en journalist Johan van der Wal beschrijft in zijn proefschrift  We vieren het pas als iedereen terug is  – een verwijzing naar de omgekomen zeelieden – hoe de bewoners op Terschelling ‘accommoderen’. Ze kunnen niet anders dan zich aanpassen en er het beste van maken om de oorlog goed door te komen.

Dat geldt volgens Van der Wal ook voor de andere Waddeneilanden. Door het isolement zijn de eilanders en Duitsers tot elkaar veroordeeld. ,,Dat leidde er niet alleen toe dat men volstrekt op elkaar was aangewezen, maar bood ook geen ruimte tot verzetsdaden. Ze waren er nu eenmaal, men kon niet om hen heen.’’

Fatsoenlijk
Veel mannen werken ook voor de Duitsers, die zich over het algemeen fatsoenlijk gedragen. ,,Daardoor had een groot deel van de bevolking het idee met hen tot dezelfde gemeenschap te behoren en het eiland met hen te delen’’, stelt Van der Wal. ,,Dit gevoel ontstond zodra men aan de aanwezigheid van de Duitsers was gewend en duurde voort zolang er weinig uitzicht was op een spoedige verandering in de gegeven omstandigheden.’’

Als Nederland in stappen bevrijd wordt, zijn er meer ‘openlijk vijandige gevoelens’. Dat leidt in de laatste oorlogsmaand op Texel tot een opstand van Georgische krijgsgevangenen die door de Duitsers zijn ingelijfd. In een wekenlange bloedige strijd komen bijna 500 Georgiërs, 1000 Duitsers militairen en 78 Tesselaars om.

Geen prioriteit
Na de capitulatie van Duitsland heeft terugtrekking van de troepen op de Waddeneilanden geen prioriteit. Tegelijk laten de geallieerden de Wadden links liggen om op te stomen naar Duitsland.

,,Aangenomen mag worden dat de Canadezen na de bevrijding van Friesland en de algehele Duitse capitulatie min of meer hun belangstelling voor de Waddeneilanden hadden verloren’’, stelt Van der Wal. ,,Zij zijn er kennelijk vanuit gegaan dat door het isolement waarin deze eilanden verkeerden de daar aanwezige Duitse militairen geen kans hadden ze te verlaten.”

In overgangsperiode blijft de meeste eilanden groot geweld bespaard. Tijdens de wapenstilstand op Terschelling verbiedt de Duitse commandant Nederlandse vlaggen en feesten. Pas op 30 mei is er groot feest rond de Brandaris.

Vlielanders moeten tot 31 mei wachten tot de eerste Britse militairen oversteken. Als een dag later de Duitsers vertrekken, wordt op het eiland Dieuwertje Frederica de Gorter geboren. Ze wordt vernoemd naar de Britse luitenant Frederic Squire, die samen met huisarts en verzetsman Robert Turfboer het bevrijdingskind komt bewonderen.

Sigaretten en chocolade
,,Dokter Turfboer kwam naar mijn vader toe en vroeg of mijn eerste naam vernoemd kon worden naar de bevrijder’’, vertelde De Gorter onlangs in de Leeuwarder Courant. ,,Dat wilde mijn vader niet, want ik moest naar mijn oma vernoemd worden. Mijn vader richtte zich toen nog tot Frederic Squire, op z’n Vlielands, wat het hem waard was dat ik zijn naam als tweede naam zou krijgen. Nou, toen waren de sigaretten en chocolade gauw uitgewisseld.’’

Op Ameland onderhandelen de Binnenlandse Strijdkrachten wekenlang met de eilandcommandant over overgave. Er worden pamfletten gedropt met de oproep zich over te geven. De Duitsers willen zich alleen overgeven aan de geallieerden. Bij gevechten vallen nog vier Duitse doden. Uiteindelijk komen pas op 2 juni de Canadezen.

Schiermonnikoog moet het meest geduld betrachten. Half april is daar een groep van ruim honderd Duitse SS’ers en SD’ers neergestreken. De militairen zijn berucht vanwege hun martelpraktijken in het Scholtenhuis in Groningen. Na de bevrijding door Canadezen probeert de groep tevergeefs met een schip naar Duitsland te vluchten en belandt uiteindelijk op Schiermonnikoog.

Mijn ouders hebben alle huisraad op een wagen gezet en toen moesten we wegwezen. Mijn vader was boos. De boerderij was zijn levenswerk

Eilandcommandant Wittko heeft zo kort voor het eind van de oorlog geen zin in gedonder. Hij zondert de SS’ers en SD’ers zo ver mogelijk af van de bewoonde wereld en dreigt op hen te schieten als ze vervelend worden. De Kooiplaats van de familie Talsma – de allerlaatste boerderij op het eiland – wordt gevorderd om de groep te huisvesten.
,,Mijn ouders hebben alle huisraad op een wagen gezet en toen moesten we wegwezen’’, vertelt Talsma. ,,We hebben een paar dagen bij de buren geslapen en kregen toen een huisje in het dorp toegewezen.. Het was een stressvolle toestand. Mijn vader was boos. De boerderij was zijn levenswerk.’’

List
De Duitsers blijven tot in de laatste week van mei op de boerderij. Tot de overgestoken Nederlandse verzetsman Herman Kloppenborg, verkleed als Canadese militair, de groep met een list naar het vasteland weet te lokken. Daar worden ze eind mei opgepakt. Talsma: ,,Het was een beruchte groep, maar ze hebben op het eiland niet gemoord of geplunderd.’’

Op 11 juni verlaten de zeshonderd andere Duitse militairen Schiermonnikoog. Talsma zit op dat moment op school. Als hij thuiskomt, vertellen zijn ouders dat de oorlog voorbij is.

Nu 75 jaar later houdt hij op Schiermonnikoog een toespraak bij de viering van 75 jaar bevrijding.  ,,Ik weet niet of we veel geleerd hebben van de oorlog’’, zegt hij. ,,Overal ter wereld zijn mensen nog aan het vechten en bekvechten. We moeten meer naar elkaar luisteren en respect hebben voor anderen.’’

Bron : De Stentor

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.